Τάξη, κράτος και γυναικεία καταπίεση

Ο Ένγκελς και η καταγωγή της ανθρώπινης κοινωνίας

Κρις Χάρμαν

Η επιχειρηματολογία γύρω από το σοσιαλισμό είναι πάντα συνυφασμένη με την επιχειρηματολογία για την καταγωγή των ανθρώπινων όντων και θεσμών. Οι σοσιαλιστές θεωρούμε ότι η εκμετάλλευση κάποιων ανθρώπων από κάποιους άλλους, η ύπαρξη του κράτους και η υποταγή των γυναικών στους άνδρες μέσα στα πλαίσια της πυρηνικής οικογένειας είναι προϊόν της ανθρώπινης ιστορίας. Οι αντίπαλοί μας θεωρούν ότι όλα αυτά είναι αποτέλεσμα της ανθρώπινης φύσης.

Ο Ρόλος της Εργασίας στην Εξανθρώπιση του του Πιθήκου (1876) και Η Καταγωγή της Οικογένειας, της Ατομικής Ιδιοκτησίας και του Κράτους (1884) περιέχουν τον πιο εκτενή απολογισμό των θεμελιωτών του ιστορικού υλισμού για το πώς τα ανθρώπινα όντα κατέληξαν να ζουν όπως ζουν στη σύγχρονη εποχή -από πού προέρχεται η «ανθρώπινη φύση» και οι ανθρώπινοι θεσμοί. Γι’ αυτό το λόγο οι επιθέσεις στην αξία του Μαρξισμού και στο έργο του Ένγκελς συχνά επικεντρώνονται σ’ αυτά τα δύο βιβλία -ιδιαίτερα στην Καταγωγή της Οικογένειας.

Σήμερα, οι μελέτες γενετικού υλικού υποστηρίζουν ότι μοιραζόμαστε έναν κοινό πρόγονο με τους χιμπατζήδες, τους πυγμαίους χιμπατζήδες (μπονόμπο) και τους γορίλες που έζησε περίπου 4 με 7 εκατομμύρια χρόνια πριν. Αυτό είναι ένα γεγονός που κάνει τους ιδεαλιστές όλων των ειδών να μην αισθάνονται καθόλου άνετα και επιβεβαιώνει την άποψη του Μαρξ ότι η ανθρώπινη ιστορία είναι μέρος της φυσικής ιστορίας. Αλλά χρησιμοποιείται συχνά από τους σύγχρονους μηχανιστικούς υλιστές για να υποστηρίξουν ότι είμαστε απλώς «γυμνοί πίθηκοι» και πως όλες οι ατέλειες της κοινωνίας οφείλονται στην κληρονομημένη γενετική κατασκευή μας ως θηλαστικά. Όπως λέει μια δημοφιλής περιγραφή της καταγωγής του ανθρώπου:

Η ιεραρχία είναι ένας θεσμός ανάμεσα σ’ όλα τα κοινωνικά ζώα και η τάση για κυριαρχία πάνω στον κοντινό μας περίγυρο είναι ένα ένστικτο ηλικίας τριών εκατομμυρίων χρόνων… Η ανθρώπινη τάση για απόκτηση περιουσίας είναι απλώς η έκφραση ενός ζωικού ενστίκτου που είναι παλιότερο πολλές εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια απ’ ότι η ίδια η ύπαρξη του ανθρώπινου είδους… Οι ρίζες του εθνικισμού είναι χωμένες βαθιά στην κοινωνική εδαφική περιοχή σχεδόν κάθε είδους της συγγενικής μας οικογένειας των πρωτευόντων πιθήκων… Η επιδίωξη κοινωνικού γοήτρου ανταποκρίνεται σε ζωικά ένστικτα που χαρακτηρίζουν εξίσου τους μπαμπουίνους, τις καλιακούδες, τους μπακαλιάρους και τους ανθρώπους.

Αυτές οι απόψεις θεωρούν πως ο Μαρξισμός βασίζεται σ’ ένα φοβερό λάθος: στη «ρομαντική πλάνη» να αρνείται να δει τη γενετική βάση της φρίκης στη σύγχρονη κοινωνία και αντί γι’ αυτό να ρίχνει το φταίξιμο στο «κοινωνικό περιβάλλον»… Άλλα η πραγματική πλάνη βρίσκεται μέσα σε κάθε ισχυρισμό περί «γυμνού πιθήκου»… που αγνοεί το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό του ανθρώπου… μια τεράστια προσαρμοστικότητα στη συμπεριφορά που τον καθιστά ικανό, κυριολεκτικά μόνο αυτόν στο ζωικό κόσμο, να ευδοκιμεί σε κάθε περιοχή του πλανήτη… Ακόμα περισσότερο, αυτές οι απόψεις για το «γυμνό πίθηκο» βασίζονταν σε μελέτες για τη συμπεριφορά των πιθήκων σε συνθήκες αιχμαλωσίας, αλλά οι πιο πρόσφατες μελέτες των πιθήκων, των μπονόμπο και των γορίλων ανέδειξαν μια εικόνα που δεν έχει καμιά σχέση με μια έμφυτη επιθετική και ανταγωνιστική συμπεριφορά.

Η θεωρία του «γυμνού πιθήκου» προεκτείνεται στον άνθρωπο υποστηρίζοντας ότι «αναδύθηκε από το ανθρωποειδές περιβάλλον του εξαιτίας ενός μόνο λόγου: επειδή ήταν φονιάς». Τη θεωρία του «γυμνού πιθήκου» ανέπτυξαν μερικοί απ’ τους πιο διαβόητους απολογητές των εγκλημάτων του καπιταλισμού τη δεκαετία του 1960. Για να υποστηρίξουν τη βιολογική προέλευση της επιθετικότητας του ανθρώπινου είδους ξεκίνησαν από την παραδοχή ότι η κινητήρια δύναμη της ανθρώπινης εξέλιξης είναι «το ένστικτο». Όμως, οι ιδρυτές του επιστημονικού σοσιαλισμού είχαν απόλυτο δίκιο όταν τόνιζαν ότι η ικανότητα για εργασία και ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων ήταν το κύριο χαρακτηριστικό που διέκρινε τον άνθρωπο από τα υπόλοιπα είδη.

Ο Ένγκελς στο έργο του Ο ρόλος της εργασίας στην εξανθρώπιση του πιθήκου περιγράφει πώς η χρησιμοποίηση του χεριού στην εργασία δημιουργεί την ανάγκη της γλώσσας και οδηγεί στην ανάπτυξη του εγκεφάλου που στη συνέχεια δίνει νέα ώθηση στην εργασία και τη γλώσσα. Αντίθετα, ο Δαρβίνος, μιλώντας για την ανθρώπινη εξέλιξη, επέμενε ότι η ανάπτυξη του εγκεφάλου ήταν αυτή που είχε ως αποτέλεσμα τη χρήση των εργαλείων.

Ο Καναδός αρχαιολόγος, ανθρωπολόγος και εθνοϊστορικός Μπρους Τρίγκερ εξηγεί γιατί όλες οι επιστημονικές μελέτες για σχεδόν ένα αιώνα έπαιρναν σαν δεδομένη τη λανθασμένη εκδοχή του Δαρβίνου:

Η εργασία του Ένγκελς δείχνει πως ήδη από τη δεκαετία του 1870, ήταν δυνατή η σύλληψη της σύγχρονης υλιστικής θεωρίας της ανθρώπινης εξέλιξης. Όμως οι, επί της ουσίας, ιδεαλιστικές αντιλήψεις του Δαρβίνου για την ανθρώπινη εξέλιξη ήταν σίγουρα πιο συμβατές με τις αντιλήψεις των περισσότερων μεσοαστών επιστημόνων της Δυτικής Ευρώπης, απ’ ότι ήταν του αρχιεπαναστάτη Ένγκελς. Εξ ου και δεν προκαλεί έκπληξη ότι η εργασία του Ένγκελς αγνοήθηκε…

Ο ρόλος της εργασίας τελείωνε με μερικές παραγράφους όπου ο Ένγκελς υποστηρίζει πως, αφού το ανθρώπινο γένος επιβλήθηκε βιολογικά, η επίδραση της εργασίας του στον κόσμο οδήγησε σε διαδοχικές αλλαγές των κοινωνικών θεσμών του. Η Καταγωγή της Οικογένειας, της Ατομικής Ιδιοκτησίας και του Κράτους, γραμμένη οχτώ χρόνια αργότερα, στηρίχτηκε σ’ αυτές τις απόψεις για να αναπτύξει μια συνολική περιγραφή της εξέλιξης της ταξικής κοινωνίας.

Αν Ο ρόλος της εργασίας αγνοήθηκε από την κατεστημένη κοινωνική επιστήμη, Η Καταγωγή της Οικογένειας αποδοκιμάστηκε συστηματικά. Η όλη ιδέα του «πρωτόγονου κομμουνισμού» απορρίφθηκε ως φαιδρή ιστορία.

Πρωτόγονος Κομμουνισμός

Όμως, οι σύγχρονες μελέτες κοινωνιών κυνηγών-τροφοσυλλεκτών και πρώιμων αγροτικών κοινωνιών που επιβιώνουν μέχρι σήμερα, υπερθεματίζουν για το βασικό πυρήνα της περιγραφής του Ένγκελς. Σ’ αυτές τις κοινωνίες δεν υπάρχει ούτε επίσημη ηγεσία ούτε βέβαια ταξικές διακρίσεις. Η αμερικανίδα ανθρωπολόγος Έλινορ Λίκοκ περιγράφει στο βιβλίο της Η κατάσταση των γυναικών στις εξισωτικές κοινωνίες:

Η λήψη αποφάσεων είναι δυνατή και για τους άνδρες και για τις γυναίκες κατ’ αναλογία με τις καθημερινές ρουτίνες τους… Και οι άνδρες και οι γυναίκες είναι το ίδιο ελεύθεροι να αποφασίσουν πώς θα περάσουν την κάθε μέρα τους: αν θα πάνε να συλλέξουν ή να κυνηγήσουν και μαζί με ποιον… Δεν υπάρχουν διαφοροποιήσεις όσον αφορά την πρόσβαση στους υπάρχοντες πόρους μέσω της ατομικής ιδιοκτησίας της γης, όπως δεν υπάρχει καμία εξειδίκευση της εργασίας, πέρα απ’ αυτή του φύλου… Η βασική αρχή των εξισωτικών κοινωνιών των ομάδων ήταν πως οι άνθρωποι αποφάσιζαν για τις δραστηριότητες για τις οποίες ήταν υπεύθυνοι.

Πάνω από το 99,9% της ανθρωπότητας σήμερα ζει σε κοινωνίες οι οποίες διαμορφώθηκαν μέσα από μια τεράστια αλλαγή που ξεκίνησε περίπου 10.000 χρόνια πριν, γνωστή ως «νεολιθική επανάσταση». Αυτή συνοδεύτηκε από την εμφάνιση των πρώτων ιεραρχιών…

Γυναικεία καταπίεση

Η Καταγωγή της Οικογένειας βέβαια δε αναφέρονταν μόνο στην άνοδο των τάξεων και του κράτους. Μιλούσε και για την καταγωγή της γυναικείας καταπίεσης. Υποστηρίζει ότι «ο πρώτος ταξικός ανταγωνισμός που εμφανίζεται στην κοινωνία συμπίπτει με την ανάπτυξη του ανταγωνισμού ανάμεσα στον άνδρα και τη γυναίκα μέσα σε ένα μονογαμικό πάντρεμα και η πρώτη ταξική καταπίεση είναι αυτή του θηλυκού φύλου από το αρσενικό».

Από τη στιγμή που οι κύριοι παραγωγοί της τροφής έγιναν οι άνδρες, η επιβίωση του κάθε ξεχωριστού νοικοκυριού άρχισε να στηρίζεται περισσότερο στη σχέση ανάμεσα στα αρσενικά μέλη μιας γενιάς και αυτά της επόμενης, παρά στη σχέση ανάμεσα στα θηλυκά μέλη. Η πατρογραμμικότητα και η πατροτοπικότητα άρχισε να ταιριάζει με τη λογική της παραγωγής πολύ περισσότερο από τη μητρογραμμικότητα και τη μητροτοπικότητα.

Η αντικατάσταση της μετακινούμενης γεωργίας προς αναζήτηση νέας γης με τη συνεχή καλλιέργεια του ίδιου κομματιού γης απαιτούσε μέτρα για τη βελτίωση του εδάφους που θα έπρεπε να έχουν διάρκεια για περισσότερο από μία γενιά, μέτρα που κυρίως αναλάμβαναν να υλοποιήσουν άνδρες και που, επομένως, ενθάρρυναν την τάση για στενότερες σχέσεις ανάμεσα σε διαδοχικές γενιές ανδρών καλλιεργητών, δεμένων με το ίδιο κομμάτι γης.

Τέλος, η εμφάνιση των τάξεων και του κράτους σε βάρος των γενεαλογικών γραμμών ενθάρρυνε την ανδρική κυριαρχία μέσα στις κατώτερες τάξεις από τη στιγμή που οι άνδρες έγιναν οι κύριοι παραγωγοί του πλεονάσματος. Αυτούς θεωρούσαν υπεύθυνους οι ανερχόμενες εξουσίες για την παράδοση μέρους της σοδειάς. Και από τους άνδρες ζητούσαν να επιβάλουν αυτές τις απαιτήσεις στο νοικοκυριό ως σύνολο, διευθύνοντας τις εργασίες του και ελέγχοντας την κατανάλωσή του.

Σ’ ένα τέτοιο σχήμα, ελάχιστη σημασία έχει το αν οι μητρογραμμικές-μητροτοπικές σχέσεις είχαν αρχικά γενικευμένο χαρακτήρα. Επειδή, ακόμα κι αν είχαν υπάρξει σε μια μειοψηφία των περιπτώσεων, θα είχαν αντικατασταθεί σχεδόν παντού από τη στιγμή που η αγροτική οικονομία αναπτύχθηκε πέρα από ένα συγκεκριμένο σημείο. Η ανάπτυξη των τάξεων και του κράτους, με τη σειρά της, άρχισε να μετασχηματίζει την πατρογραμμικότητα σε πατριαρχία, δηλαδή στην κυριαρχία του νοικοκυριού από τον πρεσβύτερο άνδρα.

Αλλά η εξέλιξη των τάξεων και του κράτους δεν έγινε μέσα σε μια νύχτα. Ήταν μια διαδικασία που κράτησε εκατοντάδες, ακόμα και χιλιάδες χρόνια. Αυτοί που σχημάτισαν τις πρώτες άρχουσες τάξεις ήταν εκείνοι που οι πρόγονοί τους απολάμβαναν μεγάλο κύρος στις προϋπάρχουσες μη ταξικές κοινωνίες, έχοντας συγκεντρώσει τους πόρους στα χέρια τους, έστω κι αν ήταν πόροι που επρόκειτο να ξαναμοιραστούν στην υπόλοιπη κοινωνία. Επειδή αυτές οι κοινωνίες είχαν ήδη αρχίσει τη μετάβαση στην πατρογραμμικότητα, αυτοί οι άνθρωποι ήταν κατά κανόνα άνδρες…

Ο μετασχηματισμός της πραγματικότητας στην κορυφή και στη βάση της κοινωνίας είχε αναγκαστικά αντανάκλαση στο μετασχηματισμό της ιδεολογίας… Η όλη διαδικασία δεν μπορεί να συνοψιστεί σε μια μοναδική κατηγορία, αυτή της «πατριαρχίας», με τον τρόπο που επιχειρούν να κάνουν πολλές θεωρητικοί του φεμινισμού. Υπήρχαν πάντα γιγαντιαίες διαφορές ανάμεσα στις οικογένειες των εκμεταλλευόμενων και των εκμεταλλευτικών τάξεων… Ο Ένγκελς τονίζει με έμφαση ότι ακόμα και στον καπιταλισμό οι γυναίκες της εργατικής τάξης μπαίνουν στο εργατικό δυναμικό κι έτσι αποκτούν δικό τους εισόδημα -σε κλίμακα άγνωστη στις προηγούμενες ταξικές κοινωνίες:

Από τότε που η μεγάλη βιομηχανία μετέθεσε τη γυναίκα από το σπίτι στην αγορά εργασίας και στο εργοστάσιο και συχνά την έκανε να είναι αυτή «ο κουβαλητής του σπιτιού», αφαιρέθηκε κάθε έδαφος για το τελευταίο υπόλειμμα της ανδρικής κυριαρχίας στο προλεταριακό σπίτι -εκτός ίσως από ένα μέρος της βαναυσότητας απέναντι στις γυναίκες που έχει της ρίζες της στην επικράτηση της μονογαμίας. Έτσι, η οικογένεια του προλεταριάτου δεν είναι πια μονογαμική με την αυστηρή έννοια, ακόμα και στην περίπτωση του πιο θερμού έρωτα και της σταθερότερης πίστης και των δύο συντρόφων… Η γυναίκα έχει ανακτήσει στην πράξη το δικαίωμα της διάλυσης του γάμου κι όταν δεν μπορούν να συνεννοηθούν ο άνδρας και η γυναίκα χωρίζουν.

Οι γυναίκες στη σύγχρονη κοινωνία βρίσκονται σε αντιφατική κατάσταση. Βλέπουν τη δυνατότητα να πετύχουν πλήρη ισότητα και επομένως αμφισβητούν και συγκρούονται με την ανδρική κυριαρχία με μια χωρίς προηγούμενο αυτοπεποίθηση από την εποχή που διαλύθηκε η κοινοτική παραγωγή. Αλλά ακόμα εμποδίζονται στο να πετύχουν αυτή την ισότητα, εκτός κι αν αποποιηθούν το δικαίωμά τους να κάνουν παιδιά. Καμιά νομοθετική ρύθμιση δεν μπορεί να ξεπεράσει αυτή την πικρή αντίφαση, αν και, ο Ένγκελς υποστήριζε, κάθε νομοθετική ρύθμιση είναι καλοδεχούμενη, εφόσον αποκαλύπτει πιο ανοιχτά την ανάγκη για παραπέρα επαναστατική αλλαγή…

Ο Ένγκελς υποστηρίζει ότι από τη στιγμή που θα εξαλειφθεί η εμμονή στην αναπαραγωγή και τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα, οι άνθρωποι θα είναι ελεύθεροι να έρχονται σε σχέσεις μεταξύ τους με νέους απελευθερωμένους τρόπους…

Στην πραγματικότητα, ο Ένγκελς ήταν πολύ πιο μπροστά από την εποχή του. Όπως είχε γράψει η Λίντσεϊ Τζέρμαν και άλλοι, μετά την κυριολεκτική κατάργηση της οικογένειας της εργατικής τάξης στα πρώιμα στάδια της βιομηχανικής επανάστασης, ο καπιταλισμός επιχείρησε να επιβάλει μια μορφή αστικής οικογένειας στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα ως το μόνο τρόπο για να εξασφαλίσει την κοινωνικοποίηση της επόμενης γενιάς εργατών. Εξ ου και οι προσπάθειες να χρησιμοποιήσει το νόμο και τα θρησκευτικά κηρύγματα για να περιορίσει τη συμμετοχή των γυναικών στο εργατικό δυναμικό.

Όμως, μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η αδιάκοπη πορεία της καπιταλιστικής συσσώρευσης έσπασε παντού αυτούς τους περιορισμούς, έτσι ώστε ακόμα και σε χώρες που κυριαρχεί η ηθική του Καθολικισμού ή οι κώδικες του Ισλάμ, η αναλογία των γυναικών στο εργατικό δυναμικό μεγάλωνε ασταμάτητα (σε κάποια μέρη της Βρετανίας οι γυναίκες αποτελούν την πλειοψηφία της απασχολούμενης εργατικής τάξης).

Παρ’ όλα αυτά, η αναπαραγωγή παραμένει ιδιωτικοποιημένη, έστω κι αν το κράτος έχει αναγκαστεί να παίξει έναν πολύ μεγαλύτερο ρόλο απ’ ότι στην εποχή του Ένγκελς στην προσφορά κοινωνικών υπηρεσιών και εκπαίδευσης. Οι περισσότερες γυναίκες είναι μισθωτές εργαζόμενες και προσδοκούν, όπως ποτέ άλλοτε στο παρελθόν, να ζήσουν μια ανεξάρτητη ζωή, αλλά ανακαλύπτουν ξανά ότι είναι αναγκασμένες να αυτοπεριοριστούν, έχοντας το φορτίο της ανατροφής των παιδιών μέσα στα όρια της πυρηνικής οικογένειας. Εξαιτίας αυτού του γεγονότος έχει μεγαλώσει η αντίσταση από γυναίκες και άνδρες ενάντια σε πολλά πράγματα που στο παρελθόν θεωρούνταν δεδομένα -την ανισότητα των μισθών, τα σεξουαλικά στερεότυπα των επαγγελμάτων, την αντιμετώπιση του γυναικείου σώματος ως εμπόρευμα, τη βία μέσα στο σπίτι, τους καταστροφικούς ψυχικά γάμους. Είναι μια αντίσταση που προβάλει παντού το όραμα μιας καλύτερης ζωής για όλους, μέσα σε μια κοινωνία που εμποδίζει αυτό το όραμα να γίνει πραγματικότητα.

Ο Ρόλος της εργασίας στην Εξανθρώπιση του Πιθήκου. – Ο Ένγκελς και η Καταγωγή της Ανθρώπινης Κοινωνίας

Συγγραφέας:Engels, Friedrich – Harman, Chris
Μετάφραση: Κώστας Πίττας
Εκδόσεις: Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο
Σελίδες: 160
ISBN: 978-960-7967-57-2

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.

Create your website with WordPress.com
Ξεκινήστε